Muhasebe ve Vergi Terimleri Sözlüğü

Kısa cevap

Vergi dairesinden gelen bir yazıda ya da beyanname özetinde geçen terimleri anlamak, doğru karar vermenin ilk adımıdır. Muhasebe ve vergi mevzuatında en sık karşılaşılan 50 terimi, gerektiğinde kanun maddesiyle birlikte sade bir dille açıkladım.

A

Amortisman

Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve zamanla değer kaybeden varlıkların maliyetinin faydalı ömrü boyunca yıllara bölünerek gider yazılmasıdır.

VUK md. 313 ve devamında düzenlenir. Bina, taşıt, makine, bilgisayar ve demirbaş gibi varlıkların maliyeti alındığı yıl tek seferde gider yazılmaz; GİB'in yayımladığı listelerde her varlık türü için belirlenen faydalı ömür ve oranlar kullanılır. Normal amortisman yönteminde maliyet, faydalı ömür boyunca eşit paylara bölünür. Örneğin faydalı ömrü 5 yıl olan 100.000 TL'lik bir makine için her yıl 20.000 TL amortisman ayrılır. Kanunda belirlenen tutarı aşmayan küçük demirbaşlar ise doğrudan gider yazılabilir; bu tutar her yıl güncellenir.

İlgili: Envanter, Bilanço esası, Kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG)

Asgari ücret tarifesi (SMMM)

SMMM asgari ücret tarifesi, meslek mensuplarının hizmetleri için alınabilecek en düşük ücretleri gösteren ve Resmî Gazete'de yayımlanan resmi tarifedir.

3568 sayılı Kanun'un 46. maddesine göre tarifeyi odalar ve TÜRMOB hazırlar, Bakanlık onaylar ve tarife Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Tarifedeki asgari tutarın altında ücretle iş kabul etmek yasaktır ve disiplin cezası gerektirir. 2026 tarifesi 17.12.2025 tarihli ve 33110 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1.1.2026'da yürürlüğe girmiştir. Tarifenin üzerindeki ücret, meslek mensubu ile iş sahibi arasında serbestçe belirlenir ve yazılı sözleşmede gösterilir.

İlgili: Mükellef, Muhtasar beyanname

B

Ba-Bs formu

Ba-Bs formları, belirli tutarı aşan mal ve hizmet alışları ile satışlarının aylık bildirildiği formlardı; Eylül 2024 döneminden itibaren kaldırılmıştır.

Form Ba alışları, Form Bs satışları gösteriyordu ve uzun yıllar aylık olarak verildi. VUK Genel Tebliği Sıra No 565 (RG 25.09.2024, sayı 32673) ile Eylül 2024 döneminden itibaren bu formlar verilmemektedir. e-Fatura ve e-Arşiv verileri GİB'e zaten elektronik olarak ulaştığı için bu bildirimler ayrıca istenmemektedir. İnternette hâlâ karşılaşılabilen Ba-Bs son gün bilgileri güncel değildir. Tedarikçi ve müşterilerle cari hesap mutabakatı yapmak ise kayıt doğruluğu için yararlı olmaya devam eder.

İlgili: e-Fatura, e-Arşiv fatura, Usulsüzlük cezası

Bağ-Kur (4/b)

Bağ-Kur (4/b), hizmet akdine bağlı olmadan kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanların tabi olduğu sosyal sigortalılık statüsüdür.

5510 sayılı Kanun'un 4/1-b bendi kapsamına ticari veya serbest meslek kazancı nedeniyle gerçek ya da basit usulde gelir vergisi mükellefi olanlar, vergiden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, limited şirket ortakları ve anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi ortakları girer. Prim, 2026 yılı için aylık 33.030 TL ile 297.270 TL arasında beyan edilen prime esas kazanç üzerinden ödenir. Genç girişimcilere tanınan Bağ-Kur prim desteği 2026'dan itibaren kaldırılmıştır.

İlgili: Prime esas kazanç, Genç girişimci istisnası, Sosyal güvenlik destek primi (SGDP)

Basit usul

Basit usul, belirli şartları taşıyan küçük esnafın kazancının defter tutulmadan, alış ve satış belgeleri üzerinden tespit edildiği gelir vergisi yöntemidir.

Şartlar GVK md. 47 ve 48'de düzenlenir; 2026 yılı için alım-satım işlerinde yıllık alım 1.200.000 TL veya satış 1.900.000 TL, diğer işlerde yıllık gayrisafi iş hasılatı 600.000 TL sınırı uygulanır. Basit usulde tespit edilen kazanç GVK mük. md. 20/A ile gelir vergisinden istisnadır. 1.1.2026'dan itibaren İstanbul gibi büyükşehirlerde, nüfusu 30.000'i geçmeyen ilçeler dışında, emtia imalatı, gezici olmayan alım-satım, inşaat, motorlu taşıt bakım-onarımı, lokanta, eğlence yeri ve şehir içi yolcu taşımacılığı faaliyetleri gerçek usule geçirilmiştir.

İlgili: Esnaf muaflığı, İşletme hesabı esası, Defter-Beyan Sistemi

Bilanço esası

Bilanço esası, birinci sınıf tüccarların çift taraflı kayıt düzeniyle defter tutarak kazancını dönem başı ve dönem sonu öz sermaye farkıyla belirlediği yöntemdir.

VUK md. 177'de sayılan hadleri aşan tüccarlar, tüm ticaret şirketleri, kurumlar vergisine tabi diğer tüzel kişiler ve bu esası isteğe bağlı olarak seçenler bilanço esasına göre defter tutar. Kazanç, dönem sonu öz sermaye ile dönem başı öz sermaye arasındaki fark üzerinden, dönem içindeki sermaye girişleri ve çekişleri de dikkate alınarak bulunur. VUK md. 182'ye göre tutulan defterler yevmiye defteri, defter-i kebir ve envanter defteridir. 1.1.2025'ten itibaren bilanço esasına göre defter tutan tüm mükellefler e-Defter tutmak zorundadır.

İlgili: Yevmiye defteri, Envanter, e-Defter ve berat

D

Defter-Beyan Sistemi

Defter-Beyan Sistemi, işletme hesabı esasına göre defter tutanlar, serbest meslek erbabı ve basit usul mükelleflerinin kayıtlarını GİB'in elektronik ortamında tuttuğu uygulamadır.

Sistem, kâğıt defter yerine gelir ve gider kayıtlarının GİB'in internet tabanlı ortamında tutulmasını sağlar. Kayıtlar beyannamelere aktarılabildiği için KDV, muhtasar ve yıllık gelir vergisi beyannameleri bu verilerle hazırlanabilir. Kayıtları mükellef kendisi girebileceği gibi yetki verdiği meslek mensubu da girebilir. e-Fatura ve e-Arşiv bilgilerinin sisteme aktarılması kayıt yükünü azaltır. Bilanço esasına göre defter tutanlar bu sistemi kullanmaz; onlar için 1.1.2025'ten itibaren e-Defter uygulaması zorunludur.

İlgili: İşletme hesabı esası, Basit usul, e-Defter ve berat

Defter-i kebir

Defter-i kebir, yevmiye defterine yazılan işlemlerin hesap bazında sınıflandırılarak aktarıldığı ve her hesabın bakiyesinin izlendiği büyük defterdir.

VUK md. 184'e göre yevmiye defterine geçirilen işlemler buradan alınarak defter-i kebirdeki ilgili hesaplara aktarılır. Böylece kasa, banka, alıcılar veya satıcılar gibi her hesabın dönem içindeki hareketleri ve bakiyesi ayrı ayrı görülür. Mizan, defter-i kebirdeki hesap toplamlarından hazırlanır. e-Defter uygulamasında defter-i kebir de yevmiye defteriyle birlikte elektronik ortamda oluşturulur ve berat alınır. Yevmiye defteri ile defter-i kebir toplamlarının birbirini tutması, kayıtların tutarlılığının temel göstergesidir.

İlgili: Yevmiye defteri, Mizan, e-Defter ve berat

Devreden KDV

Devreden KDV, bir dönemde indirilecek KDV'nin hesaplanan KDV'yi aşmasıyla oluşan ve sonraki dönem beyannamesine aktarılan katma değer vergisi farkıdır.

Örneğin bir ayda 30.000 TL hesaplanan KDV'ye karşılık 45.000 TL indirilecek KDV varsa ödeme çıkmaz ve 15.000 TL sonraki aya devreder. Devreden KDV kural olarak nakden iade edilmez; ilerideki dönemlerde oluşan hesaplanan KDV'den düşülerek kullanılır. İhracat gibi istisnalar, tevkifatlı işlemler ve düşük oranlı teslimler gibi kanunda sayılan hallerde ise iade talep edilebilir. Uzun süre biriken devreden KDV, işletmenin nakit akışı açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir kalemdir.

İlgili: İndirilecek KDV, Hesaplanan KDV, KDV tevkifatı

E

e-Arşiv fatura

e-Arşiv fatura, e-Fatura sistemine kayıtlı olmayan alıcılara elektronik ortamda düzenlenen ve bilgileri GİB'e raporlanan faturadır.

e-Fatura mükellefleri, alıcı sisteme kayıtlı değilse faturayı e-Arşiv olarak düzenler. e-Fatura'ya kayıtlı olmayan mükelleflerde ise kurallar VUK 509'daki gruplara göre değişir. Genel mükellefler 1.1.2026'dan itibaren tutarına bakmaksızın tüm faturalarını e-Arşiv olarak düzenler. Basit usul ve işletme hesabı esasındaki mükellefler 31.12.2026'ya kadar KDV dahil 3.000 TL'yi aşan faturaları e-Arşiv düzenler; 1.1.2027'den itibaren bunlarda da tüm faturalar e-Arşiv olur. Fatura alıcıya e-posta ile veya kâğıt çıktı olarak iletilebilir.

İlgili: e-Fatura, e-SMM (serbest meslek makbuzu), Basit usul

e-Defter ve berat

e-Defter, yevmiye defteri ve defter-i kebirin elektronik ortamda tutulmasıdır; berat ise bu defterlerin GİB onayını taşıyan elektronik dosyasıdır.

1.1.2025'ten itibaren bilanço esasına göre defter tutan tüm mükellefler, bu esası isteğe bağlı seçenler dahil, e-Defter tutmak zorundadır; zorunluluk artık e-Fatura'ya bağlı değildir. Aylık beratlar gelir vergisi mükelleflerinde ilgili ayı izleyen dördüncü ayın 10'u, kurumlar vergisi mükelleflerinde 14'ü sonuna kadar yüklenir. Örneğin bir şirketin ocak ayı beratı en geç mayıs ayının 14'ü sonuna kadar yüklenmelidir. Hesap döneminin son ayı için süre, yıllık beyannamenin verildiği ayı izleyen ayın 10'u veya 14'üdür.

İlgili: Bilanço esası, Yevmiye defteri, e-Fatura

e-Fatura

e-Fatura, GİB'in belirlediği standartta elektronik olarak düzenlenen ve yalnızca sisteme kayıtlı mükellefler arasında gönderilip alınan faturadır.

Usul ve esaslar VUK Genel Tebliği Sıra No 509'da yer alır. 2022 ve sonraki hesap dönemlerinde brüt satış hasılatı 3 milyon TL ve üzerinde olanlar, izleyen yılın temmuz ayından itibaren e-Fatura'ya geçer; örneğin 2025 hasılatı bu sınırı aşan mükellef için zorunluluk 1.7.2026'da başlar. İnternetten satış yapanlar ile gayrimenkul ve motorlu taşıt işleriyle uğraşanlarda sınır 500 bin TL'dir. Alıcı sisteme kayıtlıysa fatura e-Fatura olarak, kayıtlı değilse e-Arşiv fatura olarak düzenlenir.

İlgili: e-Arşiv fatura, e-Defter ve berat, Ba-Bs formu

e-SMM (serbest meslek makbuzu)

e-SMM, serbest meslek erbabının serbest meslek makbuzunu GİB standardında elektronik ortamda düzenlediği ve bilgilerin GİB'e iletildiği belgedir.

VUK 509 uyarınca vergiden muaf olmayan tüm serbest meslek erbabı, hasılat sınırı olmaksızın e-SMM düzenlemek zorundadır. Yeni işe başlayanlar, işe başladıkları ayı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar sisteme geçer. Makbuzda brüt ücret, alıcı vergi kesintisi yapmakla yükümlüyse %20 gelir vergisi stopajı ve KDV gösterilir. Örneğin bir şirkete kesilen 10.000 TL brüt ücretli makbuzda 2.000 TL stopaj yapılır ve %20 oranla 2.000 TL KDV hesaplanır. Bireylere düzenlenen makbuzlarda stopaj yapılmaz.

İlgili: Stopaj (vergi kesintisi), e-Arşiv fatura, Hizmet ihracatı istisnası

Envanter

Envanter, belirli bir tarihte işletmenin mevcutlarını, alacaklarını ve borçlarını miktar ve değer olarak ayrıntılı biçimde tespit etme işlemidir.

Tanım VUK md. 186'da yer alır. Bilanço esasına göre defter tutanlar işe başlama tarihinde ve her hesap dönemi sonunda envanter çıkarır ve sonucu envanter defterine yazar (VUK md. 185). Stoklar sayılır, kasa ve banka bakiyeleri kontrol edilir, alacak ve borçlar belgelerle karşılaştırılır; değerleme VUK'taki kurallara göre yapılır. Yıl sonu envanteri doğru çıkarılmazsa satılan malın maliyeti ve dolayısıyla kâr yanlış hesaplanır. Sayım tutanakları, olası bir incelemede kayıtların dayanağı olarak saklanmalıdır.

İlgili: Bilanço esası, Mizan, Amortisman

Esnaf muaflığı

Esnaf muaflığı, GVK md. 9'da sayılan küçük çaplı faaliyetleri yürütenlerin gelir vergisinden muaf tutulması ve defter tutma ile beyanname verme yükümlülüğünün olmamasıdır.

Muaflık kapsamında gezici olarak satış yapanlar ve evde el emeğiyle ürün üretip satanlar gibi kanunda tek tek sayılan gruplar bulunur. GVK md. 9/10 kapsamında, evde üretilen ürünleri internet üzerinden satanlar için 2026 yılı hasılat sınırı 1.900.000 TL'dir. Muaflıktan yararlanmak için vergi dairesinden esnaf muaflığı belgesi alınır. Muaf esnaftan mal veya hizmet alan mükellef, gider pusulası düzenler ve yaptığı ödemeden GVK md. 94 uyarınca stopaj keser. Sınırın aşılması halinde muaflık sona erer ve gerçek usulde mükellefiyet gerekir.

İlgili: Basit usul, Stopaj (vergi kesintisi), Mükellef

G

Gecikme faizi

Gecikme faizi, ikmalen, re'sen veya idarece tarh edilen vergilerde verginin normal vadesinden tahakkuk tarihine kadar geçen süre için uygulanan faizdir.

VUK md. 112'de düzenlenir; oranı, 6183 sayılı Kanun'a göre belirlenen gecikme zammı oranına eşittir ve 13.11.2025'ten itibaren aylık %3,7'dir. Gecikme zammından farkı, verginin henüz tahakkuk etmediği dönemi kapsamasıdır. Vergi dairesi, inceleme sonucunda eksik beyan edilmiş bir vergiyi tarh ettiğinde, verginin ilk vadesinden tahakkuk tarihine kadar gecikme faizi hesaplar. Gecikme faizinin hesaplanmasında ay kesirleri dikkate alınmaz. Tahakkuktan sonra ödenmeyen tutara ise gecikme zammı işler.

İlgili: Gecikme zammı, Tarh, Vergi ziyaı cezası

Gecikme zammı

Gecikme zammı, vadesinde ödenmeyen vergi ve diğer kamu alacaklarına vade tarihinden ödeme tarihine kadar uygulanan zamdır.

Dayanağı 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un 51. maddesidir. Oran Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir ve 13.11.2025'ten itibaren aylık %3,7'dir. Örneğin vadesinde ödenmeyen 10.000 TL vergi bir ay gecikmeyle ödenirse 370 TL gecikme zammı eklenir. Gecikme zammı, tahakkuk etmiş ve vadesi geçmiş borçlarda işler; tahakkuktan önceki dönem için tarhiyatlarda gecikme faizi uygulanır. Ödenen gecikme zammı gider yazılamaz, kanunen kabul edilmeyen gider sayılır.

İlgili: Gecikme faizi, Pişmanlık, Kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG)

Geçici vergi

Geçici vergi, ticari ve mesleki kazanç sahipleri ile kurumların cari yıl kazançları üzerinden üçer aylık dönemlerle peşin ödediği ve yıllık vergiden mahsup edilen vergidir.

Gelir vergisinde GVK mük. md. 120, kurumlarda KVK md. 32 dayanaktır. Beyanname üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın 17'sine kadar verilir: 17 Mayıs, 17 Ağustos, 17 Kasım ve 17 Şubat. 7566 sayılı Kanun ile dördüncü dönem geçici vergi 2025 takvim yılından itibaren yeniden uygulanmaktadır. Kurumlarda geçici vergi oranı cari kurumlar vergisi oranıdır. Yıl içinde ödenen geçici vergiler yıllık gelir veya kurumlar vergisinden mahsup edilir; mahsup edilemeyen kısım şartları sağlanırsa iade edilir.

İlgili: Kurumlar vergisi, Yurt içi asgari kurumlar vergisi, Bilanço esası

Genç girişimci istisnası

Genç girişimci istisnası, 29 yaşını doldurmadan ilk kez işe başlayanların kazancının üç vergilendirme dönemi boyunca belirli tutara kadar gelir vergisinden istisna edilmesidir.

GVK mük. md. 20'de düzenlenir. Ticari, zirai veya mesleki faaliyet nedeniyle ilk kez mükellefiyet tesis ettirmek, işe başlama tarihinde 29 yaşını doldurmamış olmak, işe başlama bildirimini yapmış olmak ve faaliyeti bizzat yürütmek gerekir. Eşten veya üçüncü dereceye kadar kan ya da kayın hısımından devralınan işlerde, ölüm hali dışında, istisna uygulanmaz. İstisna tutarı 2026 yılı için 400.000 TL'dir. Daha önce tanınan Bağ-Kur prim desteği 2026'dan itibaren kaldırılmış, vergi istisnası ise devam etmektedir.

İlgili: İşe başlama bildirimi, Bağ-Kur (4/b), Hizmet ihracatı istisnası

H

Hesaplanan KDV

Hesaplanan KDV, mükellefin dönem içindeki teslim ve hizmetlerinin matrahına KDV oranı uygulanarak bulunan ve alıcıya faturada yansıtılan vergidir.

Satış faturasında gösterilen KDV, satıcı açısından hesaplanan KDV'dir ve KDV beyannamesinde beyan edilir. Genel oran %20, I sayılı listedeki mallar için %1, II sayılı listedekiler için %10'dur. Beyannamede hesaplanan KDV toplamından aynı dönemin indirilecek KDV'si düşülür; fark pozitifse ödenecek KDV, negatifse devreden KDV ortaya çıkar. Örneğin 50.000 TL matrahlı bir satışta %20 oranla hesaplanan KDV 10.000 TL'dir. Beyanname dönemi izleyen ayın 28'ine kadar verilir.

İlgili: İndirilecek KDV, Devreden KDV, Matrah

Hizmet ihracatı istisnası

Hizmet ihracatı istisnası, yurt dışındaki müşteriye verilen ve yurt dışında yararlanılan hizmetlerde KDV hesaplanmaması ve kazancın bir kısmının matrahtan düşülebilmesidir.

KDV yönünden ihracat istisnası KDVK md. 11'de, hizmet ihracatının şartları KDVK md. 12'de yer alır: hizmet yurt dışındaki bir müşteri için yapılmalı ve hizmetten yurt dışında yararlanılmalıdır. Gelir vergisi yönünden GVK md. 89/13, mimarlık, mühendislik, tasarım ve yazılım gibi kanunda sayılan hizmetlerin yurt dışına verilmesinden elde edilen kazancın kanunda belirtilen oranının beyanname üzerinden düşülmesine imkân tanır. Faturanın yurt dışındaki müşteri adına düzenlenmesi ve hizmetin yurt dışında kullanıldığının belgelenmesi uygulamanın temelidir.

İlgili: e-SMM (serbest meslek makbuzu), Genç girişimci istisnası, Devreden KDV

İ

İndirilecek KDV

İndirilecek KDV, mükellefin işi için yaptığı alımlarda kendisine faturayla yansıtılan ve hesaplanan KDV'den düşme hakkı bulunan katma değer vergisidir.

Bu hak KDVK md. 29'da düzenlenir. Alış faturası veya gümrük beyannamesi gibi belgelerde gösterilen KDV, belgenin ilgili olduğu takvim yılını izleyen takvim yılı sonuna kadar kanuni defterlere kaydedilmek şartıyla düşülebilir. İşle ilgisi olmayan harcamaların KDV'si ile kural olarak binek otomobil alımı gibi KDVK md. 30'da sayılan kalemlerin KDV'si düşülemez. İndirilecek KDV hesaplanan KDV'yi aşarsa aradaki fark, sonraki döneme devreden KDV olarak aktarılır.

İlgili: Hesaplanan KDV, Devreden KDV, KDV tevkifatı

İşe başlama bildirimi

İşe başlama bildirimi, ticari kazanç, serbest meslek veya kurumlar vergisi mükellefiyeti doğuran faaliyetin başladığını vergi dairesine kanuni süre içinde bildirmektir.

VUK md. 153 ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı ve kurumlar vergisi mükelleflerine bildirim ödevi yükler. VUK md. 168'e göre gerçek kişiler bildirimi işe başlama tarihinden itibaren on gün içinde kendileri, avukat veya yetkili meslek mensubu aracılığıyla yapar. Şirketlerin kuruluşunda bildirim, ticaret sicili müdürlüğü tarafından on gün içinde vergi dairesine iletilir. Adres veya faaliyet konusu gibi değişiklikler ile işi bırakma ise olayın gerçekleştiği tarihten itibaren bir ay içinde bildirilir. Bildirimden sonra vergi dairesi işyerinde yoklama yapar.

İlgili: Yoklama, Mükellef, Genç girişimci istisnası

İşletme hesabı esası

İşletme hesabı esası, ikinci sınıf tüccarların hasılat ve giderlerini tek bir işletme defterine kaydederek kazancını tespit ettiği defter tutma yöntemidir.

VUK md. 178'e göre birinci sınıf hadlerini aşmayan tüccarlar ikinci sınıfa girer ve işletme hesabı esasına göre defter tutar. Kazanç, dönem başı ve sonu mal mevcudu da dikkate alınarak hasılat ile giderlerin farkı üzerinden bulunur; bilanço düzenlenmez. Yeni işe başlayan tüccarlar, iş hacmine göre sınıflandırılana kadar ikinci sınıf tüccar gibi hareket edebilir. Hadler VUK md. 177'de yer alır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir; hadlerin aşılması, VUK md. 179'daki şartlarla bilanço esasına geçişi gerektirir. Ticaret şirketleri bu esası kullanamaz.

İlgili: Bilanço esası, Defter-Beyan Sistemi, Basit usul

İzaha davet

İzaha davet, vergi idaresinin vergi ziyaı emaresi gördüğü konularda inceleme başlatmadan önce mükellefe açıklama yapma imkânı tanıyan yazılı çağrısıdır.

VUK md. 370'te düzenlenir. Yazı tebliğ edilen mükellef, tebliğden itibaren otuz gün içinde açıklama yapabilir. İzah yeterli bulunursa konu incelemeye sevk edilmez. Yeterli bulunmazsa, değerlendirme yazısının tebliğinden itibaren otuz gün içinde beyanname verilir veya düzeltilir ve vergi gecikme zammı oranıyla hesaplanan zamla ödenirse vergi ziyaı cezası %20 oranıyla kesilir. Davet konusu tespitle sınırlı olarak pişmanlık hükümlerinden yararlanılamaz. VUK md. 359'daki fiillere ilişkin tespitlerde kural olarak izaha davet yapılmaz.

İlgili: Pişmanlık, Vergi ziyaı cezası, Tebliğ / e-Tebligat

K

Kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG)

Kanunen kabul edilmeyen gider, ticari kayıtlarda gider yazılsa da vergi kanunlarına göre kazançtan düşülmesine izin verilmeyen ve matraha eklenen harcamadır.

Gelir vergisinde GVK md. 41, kurumlar vergisinde KVK md. 11 bu giderleri sayar. Vergi cezaları, gecikme zammı ve gecikme faizi, işletme sahibinin kendisi için çektiği tutarlar ve işletmeyle ilgisi kurulamayan harcamalar tipik örneklerdir. Bu tutarlar muhasebe kayıtlarında gider hesabına alınabilir, ancak beyanname hazırlanırken kazanca eklenerek vergilendirilir. Örneğin 5.000 TL gecikme zammı ödeyen bir şirket, bu tutarı ticari kârından düşmüş olsa bile kurumlar vergisi matrahına geri ekler.

İlgili: Kurumlar vergisi, Matrah, Gecikme zammı

Kanuni temsilci sorumluluğu

Kanuni temsilci sorumluluğu, şirketten tahsil edilemeyen vergi ve kamu alacaklarının şirket müdürü veya yönetim kurulu üyesi gibi temsilcilerin kişisel varlığından alınabilmesidir.

VUK md. 10'a göre tüzel kişilerin vergi ödevleri kanuni temsilcileri tarafından yerine getirilir; bu ödevlerin yerine getirilmemesi yüzünden şirketten alınamayan vergiler temsilcilerin varlığından alınır. 6183 sayılı Kanun'un mükerrer 35. maddesi, şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen kamu alacakları için kanuni temsilcilerin sorumluluğunu düzenler. Limited şirket ortakları ise aynı Kanun'un 35. maddesine göre, şirketten tahsil edilemeyen kamu alacağından sermaye paylarıyla orantılı olarak sorumludur. Bu nedenle müdür olmayan ortak da takibe konu olabilir.

İlgili: Mükellef, Gecikme zammı, Bağ-Kur (4/b)

KDV tevkifatı

KDV tevkifatı, belirli mal ve hizmet alımlarında faturadaki KDV'nin tamamının veya bir kısmının alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilip ödenmesidir.

Dayanağı KDVK md. 9'dur; kapsam ve oranlar KDV Genel Uygulama Tebliği'nde işlem türüne göre belirlenir. Kısmi tevkifata tabi bir işlemde alıcı, faturadaki KDV'nin tebliğde belirlenen kısmını satıcıya ödemez ve KDV2 beyannamesiyle kendisi beyan eder; kalan kısmı satıcıya öder. Satıcı tevkif edilen tutarı tahsil etmediği halde alışlarındaki KDV aynı kaldığı için satıcıda devreden KDV oluşabilir ve bu tutar belirli şartlarla iade konusu yapılabilir. Faturada tevkifat oranı ve tutarı ayrıca gösterilmelidir.

İlgili: Devreden KDV, Hesaplanan KDV, Stopaj (vergi kesintisi)

Kıdem tazminatı tavanı

Kıdem tazminatı tavanı, işçiye bir tam hizmet yılı için ödenecek kıdem tazminatının aşamayacağı, memur emeklilik ikramiyesine bağlı üst tutardır.

1475 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükte kalan 14. maddesine göre işçiye her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında kıdem tazminatı ödenir. Ancak bir yıl için ödenecek tutar, en yüksek devlet memuruna ödenen azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Tavan 1 Ocak–30 Haziran 2026 döneminde 64.948,77 TL, 1 Temmuz–31 Aralık 2026 döneminde 73.729,87 TL'dir. Hangi tavanın uygulanacağı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihe göre belirlenir. Kıdem tazminatından gelir vergisi kesilmez, yalnızca damga vergisi kesilir.

İlgili: Prime esas kazanç, Muhtasar beyanname

Kurumlar vergisi

Kurumlar vergisi, sermaye şirketleri, kooperatifler ve kanunda sayılan diğer kurumların bir hesap döneminde elde ettiği kurum kazancı üzerinden alınan vergidir.

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'na göre genel oran %25'tir; bankalar ile finans, sigorta ve emeklilik şirketleri gibi bazı kurumlarda oran %30'dur. Kurum kazancı, gelir vergisindeki ticari kazanç hükümlerine göre belirlenir; kanunen kabul edilmeyen giderler matraha eklenir, istisnalar düşülür. Takvim yılını hesap dönemi olarak kullanan kurumlar beyannameyi izleyen yılın 1–30 Nisan tarihleri arasında verir ve vergiyi aynı sürede öder. Yıl içinde ödenen geçici vergiler hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilir.

İlgili: Yurt içi asgari kurumlar vergisi, Geçici vergi, Kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG)

M

Mali tatil

Mali tatil, her yıl 1–20 Temmuz arasında uygulanan ve bu dönemde sona eren bazı vergi sürelerinin tatil bitiminden sonra yedi gün uzadığı dönemdir.

5604 sayılı Mali Tatil İhdas Edilmesi Hakkında Kanun ile getirilmiştir. Son günü 1–20 Temmuz arasına rastlayan beyanname verme ve Kanun'da sayılan diğer süreler, tatilin son gününü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzamış sayılır; böylece bu süreler 27 Temmuz'a kadar uzar. Mali tatil, vergi dairelerinin kapalı olduğu anlamına gelmez; bu dönemde de işlem yapılabilir. Örneğin haziran dönemi KDV beyannamesinin son günü 28 Temmuz olduğu için bu beyanname mali tatilden etkilenmez.

İlgili: Muhtasar beyanname, Hesaplanan KDV, Gecikme zammı

Matrah

Matrah, vergi oranının uygulandığı ve verginin hesaplanmasına esas alınan kazanç, hasılat, bedel veya değer tutarıdır.

Her vergi türünün matrahı kendi kanununda tanımlanır. Gelir vergisinde matrah, yıllık gelirden kanunen düşülebilen tutarlar çıkarıldıktan sonra kalan tutardır. KDV'de matrah, KDVK md. 20'ye göre teslim veya hizmetin karşılığını oluşturan bedeldir; kurumlar vergisinde ise kurum kazancıdır. Örneğin KDV hariç 10.000 TL'lik bir hizmette KDV matrahı 10.000 TL'dir ve %20 oranla hesaplanan KDV 2.000 TL olur. Matrahın eksik belirlenmesi, vergi ziyaı cezası ve gecikme faiziyle sonuçlanan tarhiyatlara yol açabilir.

İlgili: Hesaplanan KDV, Tarh, Kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG)

Mizan

Mizan, defter-i kebirdeki tüm hesapların borç ve alacak toplamları ile bakiyelerini belirli bir tarih itibarıyla gösteren kontrol tablosudur.

Çift taraflı kayıt sisteminde her kaydın borç ve alacak tutarı eşit olduğu için mizanda borç toplamı alacak toplamına eşit çıkmalıdır; eşitlik bozulmuşsa kayıt hatası vardır. Mizan kanunen tutulması zorunlu bir defter değildir. Ancak aylık beyannameler, geçici vergi dönemleri ve yıl sonu kapanışı öncesinde kayıtların doğruluğunu görmek için düzenlenir. Kasa hesabının alacak bakiyesi vermesi veya ortaklara borçlar hesabının olağan dışı büyümesi gibi dikkat gerektiren durumlar mizanda kolayca fark edilir.

İlgili: Defter-i kebir, Yevmiye defteri, Envanter

Muhtasar beyanname

Muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, işverenlerin ve kesinti yapanların kestikleri vergileri ve çalışanların SGK prim bilgilerini tek beyannamede bildirdiği beyannamedir.

GVK md. 98'e göre vergi sorumluları yaptıkları kesintileri muhtasar beyannameyle bildirir. Beyanname; ücret, serbest meslek ve kira ödemelerinden yapılan kesintileri, ücretlerden kesilen damga vergisini ve çalışanların prim hizmet bilgilerini içerir. Aylık beyanname dönemi izleyen ayın 26'sına kadar verilir ve kesilen vergi aynı sürede ödenir. Belirli şartlarla üç aylık beyan seçilebilir; bu durumda son günler 26 Nisan, 26 Temmuz, 26 Ekim ve 26 Ocak'tır. Son günün resmî tatile denk gelmesi halinde süre ilk iş gününe uzar.

İlgili: Stopaj (vergi kesintisi), Prime esas kazanç, Mali tatil

Mükellef

Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir; vergi sorumlusu ise verginin ödenmesinde vergi dairesine muhatap olan kişidir.

Tanım VUK md. 8'de yer alır. Örneğin iş yeri kiralayan bir şirket, kira ödemesinden stopaj yaptığı için vergi sorumlusudur; kira gelirinin mükellefi ise mülk sahibidir. VUK md. 9'a göre mükellefiyet için kanuni ehliyet şart değildir; küçükler ve kısıtlılar da mükellef olabilir, ödevlerini kanuni temsilcileri yerine getirir. Vergi kanunlarında öngörülen haller dışında, vergi borcunu başkasına yükleyen özel sözleşmeler vergi dairesini bağlamaz. Bu nedenle bir sözleşmeye "vergiyi karşı taraf öder" yazılması, mükellefin vergi dairesine karşı sorumluluğunu kaldırmaz.

İlgili: Vergi kimlik numarası, Stopaj (vergi kesintisi), Kanuni temsilci sorumluluğu

P

Pişmanlık

Pişmanlık, beyana dayalı vergilerde eksik veya hiç yapılmamış beyanı idare tespit etmeden kendiliğinden bildiren mükellefe vergi ziyaı cezası kesilmemesini sağlayan düzenlemedir.

VUK md. 371'de düzenlenir. Mükellef aykırılığı dilekçeyle haber verir; bundan önce ihbar yapılmamış ve konuyla ilgili vergi incelemesine başlanmamış olmalıdır. Hiç verilmemiş beyanname haber verme tarihinden itibaren on beş gün içinde verilmeli veya eksik beyan bu sürede düzeltilmelidir. Vergi, geciken her ay ve kesri için gecikme zammı oranıyla hesaplanan pişmanlık zammıyla birlikte aynı on beş gün içinde ödenir. Şartlardan biri yerine getirilmezse pişmanlıktan yararlanılamaz. Hüküm emlak vergisinde uygulanmaz.

İlgili: İzaha davet, Vergi ziyaı cezası, Gecikme zammı

Prime esas kazanç

Prime esas kazanç, sigortalının SGK primlerinin hesaplandığı ve kanunda belirlenen alt ve üst sınırlar arasında kalan kazanç tutarıdır.

5510 sayılı Kanun'un 80. ve 82. maddelerinde düzenlenir. Hizmet akdiyle çalışanlarda brüt ücret, prim, ikramiye ve benzeri ödemeler prime esas kazanca girer; bazı sosyal yardımlar kanundaki şartlarla dışarıda kalır. 2026 yılında alt sınır aylık 33.030 TL, üst sınır ise asgari ücretin 9 katı olan 297.270 TL'dir. Üst sınırı aşan kısımdan prim alınmaz. 4/a sigortalılarında işçi SGK payı %14, işsizlik sigortası işçi payı %1 olarak bu tutar üzerinden hesaplanır.

İlgili: Bağ-Kur (4/b), Muhtasar beyanname, Kıdem tazminatı tavanı

S

Sosyal güvenlik destek primi (SGDP)

Sosyal güvenlik destek primi, yaşlılık aylığı almaya devam ederken hizmet akdiyle çalışan emekliler için işverenin ödediği özel primdir.

5510 sayılı Kanun'un geçici 14. maddesine göre, Kanun'un yürürlüğünden önce sigortalı olup emekli olanlar hizmet akdiyle (4/a) çalıştığında aylıkları kesilmez ve bu kişiler için SGDP ödenir. Oran, kısa vadeli sigorta kolları prim oranına %30 eklenerek bulunur; %30'un dörtte biri sigortalı, dörtte üçü işveren hissesidir. Bu çalışanlar hakkında yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır. 2016'dan itibaren Bağ-Kur (4/b) kapsamında çalışan emekliler için destek primi uygulanmaz.

İlgili: Prime esas kazanç, Bağ-Kur (4/b), Muhtasar beyanname

Stopaj (vergi kesintisi)

Stopaj, belirli ödemeleri yapanların ödeme sırasında vergiyi kesip geliri elde eden adına vergi dairesine beyan ederek ödemesidir; vergi kesintisi olarak da bilinir.

Gelir vergisi kesintisi GVK md. 94'te düzenlenir. Kesinti yapmakla yükümlü olanlar arasında şirketler, kazancı gerçek usulde tespit edilen ticaret erbabı ve serbest meslek erbabı bulunur. Serbest meslek ödemelerinde ve iş yeri kira ödemelerinde oran %20'dir. Örneğin brüt 10.000 TL kira ödemesinde 2.000 TL stopaj kesilir, mülk sahibine 8.000 TL ödenir. Kesilen vergi muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle beyan edilir; geliri elde eden kişi bu tutarı yıllık beyannamesinde hesaplanan vergiden mahsup edebilir.

İlgili: Muhtasar beyanname, e-SMM (serbest meslek makbuzu), KDV tevkifatı

T

Tahakkuk

Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen bir verginin ödenmesi gereken aşamaya gelmesidir; beyannamelerde bu aşama tahakkuk fişiyle belgelenir.

VUK md. 22'de tanımlanır. e-Beyanname ile verilen beyannamelerde sistem, onaydan sonra tahakkuk fişi oluşturur; fişte ödenecek vergi, vade ve beyanname bilgileri yer alır. Beyana dayanan vergilerde tahakkuk genellikle beyannamenin verilmesiyle gerçekleşir. İkmalen veya re'sen tarh edilen vergilerde ise tahakkuk; dava açma süresinin geçmesi, uzlaşma sağlanması veya yargı kararıyla verginin kesinleşmesine bağlıdır. Tahakkuk etmiş verginin vadesinde ödenmemesi halinde 6183 sayılı Kanun'a göre gecikme zammı işlemeye başlar.

İlgili: Tarh, Gecikme zammı, Gecikme faizi

Tarh

Tarh, vergi alacağının kanunda gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesince hesaplanarak miktar olarak belirlendiği idari işlemdir.

Tanım VUK md. 20'dedir; vergilendirme süreci tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil sırasıyla ilerler. Beyana dayalı vergilerde tarh, verilen beyanname üzerinden yapılır. Beyanname hiç verilmemişse veya eksik verilmişse vergi dairesi ikmalen, re'sen ya da idarece tarhiyat yapar. Bu tarhiyatlar genellikle vergi ziyaı cezası ve gecikme faiziyle birlikte ihbarname ile bildirilir. İhbarnameye karşı dava açma ve uzlaşma talebi için kanuni süreler, ihbarnamenin tebliğinden sonra işlemeye başlar.

İlgili: Tebliğ / e-Tebligat, Tahakkuk, Matrah

Tebliğ / e-Tebligat

Tebliğ, vergilendirmeyle ilgili hüküm doğuran işlemlerin mükellefe yazıyla bildirilmesidir; e-Tebligat bu bildirimin elektronik tebligat sistemiyle yapılmasıdır.

Tebliğin tanımı VUK md. 21'de, elektronik tebligat VUK md. 107/A'da yer alır. Kurumlar vergisi mükellefleri ile ticari, zirai veya mesleki kazancı nedeniyle gerçek usulde vergilendirilen gelir vergisi mükellefleri sistemi kullanmak zorundadır. Elektronik tebligat, belgenin sisteme iletildiği tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır. Mükellef e-Tebligat kutusunu açmasa bile süreler bu tarihten başlar; ihbarnameye karşı dava açma veya uzlaşma süreleri bu yüzden kaçırılabilir. Kutunun düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir.

İlgili: Tarh, İzaha davet, Uzlaşma

U

Usulsüzlük cezası

Usulsüzlük cezası, vergi kanunlarının şekle ve usule ilişkin hükümlerine uyulmaması halinde, vergi kaybı aranmaksızın kesilen maktu tutarlı cezadır.

Usulsüzlük VUK md. 351'de tanımlanır, dereceleri ve cezaları VUK md. 352'de sayılır. Beyannamenin süresinde verilmemesi veya defterlerin tasdik ettirilmemesi gibi fiiller birinci ya da ikinci derece usulsüzlük olabilir. Fatura düzenlenmemesi gibi belge düzenine ilişkin fiiller ise VUK md. 353'teki özel usulsüzlük kapsamındadır. Tutarlar her yıl güncellenir; 2026 tutarları VUK Genel Tebliği Sıra No 588 ile belirlenmiştir. İhbarnamenin tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvurulursa, VUK md. 376'daki şartlarla cezanın yarısı ödenmez.

İlgili: Vergi ziyaı cezası, Uzlaşma, Pişmanlık

Uzlaşma

Uzlaşma, tarhiyatlarla birlikte kesilen vergi cezalarının tutarı konusunda mükellef ile vergi idaresinin, dava yoluna gitmeden anlaşmaya varmasını sağlayan yoldur.

Tarhiyat sonrası uzlaşma VUK ek md. 1'de, tarhiyat öncesi uzlaşma VUK ek md. 11'de düzenlenir. 7524 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikten sonra uzlaşma, vergi aslını değil, vergi ziyaı cezalarını ve belirli tutarı aşan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarını kapsar. Tarhiyat sonrası uzlaşma talebi ihbarnamenin tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılır; uzlaşma sağlanamazsa yeniden talep edilemez. VUK md. 359'daki fiiller nedeniyle kesilen cezalar uzlaşmaya konu edilemez. Mükellef görüşmelerde bir meslek mensubu bulundurabilir.

İlgili: Vergi ziyaı cezası, Usulsüzlük cezası, Tebliğ / e-Tebligat

V

Vergi kimlik numarası

Vergi kimlik numarası, vergi işlemlerinde kişileri ve kurumları tanımlayan numaradır; Türk vatandaşı gerçek kişilerde T.C. kimlik numarası bu amaçla kullanılır.

Her gerçek ve tüzel kişiye vergi numarası verilmesi VUK md. 8'e dayanır. Şirketler, dernekler ve yabancılar için vergi dairesi ayrı bir vergi kimlik numarası verir; Türk vatandaşı gerçek kişilerde ise T.C. kimlik numarası vergi kimlik numarası yerine geçer. Numara faturalarda, e-Fatura ve e-Arşiv kayıtlarında, beyannamelerde ve banka işlemlerinde kullanılır. Fatura düzenlemeden önce karşı tarafın numarasını, unvanını ve vergi dairesini İnteraktif Vergi Dairesi'ndeki sorgulama ekranı üzerinden kontrol etmek, hatalı belge düzenlenmesini önler.

İlgili: Mükellef, Vergi levhası, e-Fatura

Vergi levhası

Vergi levhası, mükellefin önceki yıllarda beyan ettiği kazanç ve vergi bilgilerini gösteren, GİB sisteminden elektronik ortamda alınan belgedir.

Dayanağı VUK md. 5'tir: gelir vergisi mükellefleri, basit usuldekiler dahil, ve sermaye şirketleri her yıl mayıs ayının son gününe kadar vergi levhasını almak zorundadır. Levha, beyanname bilgileri sisteme işlendikten sonra GİB tarafından elektronik ortamda oluşturulur ve İnteraktif Vergi Dairesi üzerinden doğrulama numarasıyla alınıp yazdırılabilir. Kâğıt levha için vergi dairesine gitmek gerekmez. İhale dosyası, kredi başvurusu ve tedarikçi kaydı gibi işlemlerde sıkça istenir; karşı taraf levhanın gerçekliğini doğrulama numarasıyla kontrol edebilir.

İlgili: Vergi kimlik numarası, Mükellef, İşe başlama bildirimi

Vergi ziyaı cezası

Vergi ziyaı cezası, verginin süresinde tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesiyle oluşan vergi kaybı nedeniyle kesilen cezadır.

VUK md. 344'e göre ceza, ziyaa uğratılan verginin bir katıdır. Sahte belge kullanma gibi VUK md. 359'daki fiillerle vergi ziyaına sebep olunursa ceza üç kat uygulanır. İnceleme başlamadan ve takdir komisyonuna sevk edilmeden, kanuni süresi geçtikten sonra verilen beyannamelerde ceza yüzde elli olarak uygulanır. 7524 sayılı Kanun'la eklenen hükme göre, mükellefiyet tesis ettirmeden faaliyet yürütülerek vergi ziyaına sebep olunursa ceza yüzde elli artırılır. Pişmanlık şartlarına uyulursa bu ceza kesilmez.

İlgili: Pişmanlık, İzaha davet, Uzlaşma

Y

Yevmiye defteri

Yevmiye defteri, işletmenin tüm işlemlerinin tarih sırasıyla ve madde halinde, borçlu ve alacaklı hesaplarıyla kaydedildiği bilanço esası defteridir.

VUK md. 183'e göre kayda geçirilmesi gereken işlemler tarih sırasıyla ve maddeler halinde yevmiye defterine yazılır. Her yevmiye maddesinde hangi hesabın borçlandırıldığı ve hangisinin alacaklandırıldığı açıkça gösterilir. Bilanço esasına göre defter tutanlar 1.1.2025'ten itibaren yevmiye defterini e-Defter olarak tutar ve beratlarını GİB'e yükler. Yevmiye defteri, defter-i kebire aktarılan kayıtların kaynağıdır; bu nedenle buradaki bir hata mizana ve finansal tablolara da yansır.

İlgili: Defter-i kebir, Bilanço esası, e-Defter ve berat

Yoklama

Yoklama, vergi idaresinin mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili olayları, kayıtları ve işyerindeki durumu yerinde araştırıp tutanakla tespit etmesidir.

VUK md. 127'de düzenlenir. Yoklama memurları işyerinin gerçekten faaliyette olup olmadığını, günü gününe kayıt gereken defterlerin işyerinde bulunup bulunmadığını, belgelerin usulüne göre düzenlenip düzenlenmediğini ve levha yükümlülüğüne uyulup uyulmadığını tespit edebilir. Yeni işe başlayan mükelleflerde adresin ve faaliyetin doğrulanması için işe başlama yoklaması yapılır. Sonuç tutanağa bağlanır ve tutanak ilerideki bir vergi incelemesinde delil olarak kullanılabilir. Bu nedenle tutanaktaki bilgilerin gerçeği yansıtıp yansıtmadığını imzadan önce kontrol etmek önemlidir.

İlgili: İşe başlama bildirimi, Vergi levhası

Yurt içi asgari kurumlar vergisi

Yurt içi asgari kurumlar vergisi, hesaplanan kurumlar vergisinin, istisnalar ve kanuni düşülecek tutarlar hesaba katılmadan önceki kurum kazancının %10'undan az olamamasıdır.

KVK md. 32/C ile 7524 sayılı Kanun kapsamında getirilmiş ve 2025 ile sonraki dönemlerde uygulanmaya başlamıştır. Normal hesaplamayla bulunan kurumlar vergisi bu tutarın altında kalırsa, vergi yurt içi asgari kurumlar vergisi üzerinden ödenir. Hesaplama geçici vergi dönemlerinde de yapılır. Yeni kurulan kurumların ilk üç hesap dönemi ile bazı yatırım teşviki ve ihracat kazancı kalemleri gibi kanunda sayılan durumlar uygulamanın dışında bırakılmıştır. Ayrıntılı açıklamalar Kurumlar Vergisi Genel Tebliği'nde yer alır.

İlgili: Kurumlar vergisi, Geçici vergi